Boléro của Ravel: một nhịp trống lặp lại một trăm sáu mươi chín lần, hai giai điệu, và mười lăm phút chỉ để to dần lên

Một nhịp trống nhỏ, lặp lại y hệt suốt mười lăm phút, không đổi một nốt. Tưởng nhàm, vậy mà đây là một trong những bản nhạc được diễn nhiều nhất thế kỷ hai mươi. Năm một nghìn chín trăm hai mươi tám, vũ công người Nga Ida Rubinstein đặt nhạc sĩ người Pháp Maurice Ravel viết nhạc cho một vở múa mang không khí Tây Ban Nha. Ravel đặt tên nó là Boléro, theo một điệu nhảy cổ của Tây Ban Nha. Ở mình, nhắc tới bolero là nghĩ ngay tới nhạc vàng, nhịp chậm, lời buồn. Còn Boléro của Ravel là nhạc cho dàn nhạc giao hưởng, không lời. Hai thứ chỉ chung nhau một cái tên gốc Tây Ban Nha. Cả bài dựa trên một nhịp trống con gõ từ đầu tới cuối. Người ta đếm được nhịp ấy lặp lại một trăm sáu mươi chín lần. Người đánh trống phải giữ đều tay suốt mười lăm phút, chỉ được to dần lên. Trên nền trống ấy chỉ có hai giai điệu thay nhau xuất hiện. Mở đầu, cây sáo thổi giai điệu thứ nhất thật nhỏ. Rồi tới kèn clarinet, kèn bassoon, mỗi lượt một nhạc cụ khác nối vào. Giai điệu không đổi, chỉ đổi người hát. Ravel dùng bản nhạc như một bảng màu, cùng một câu chuyền qua từng cây kèn. Ravel còn cho cả xắc xô phôn vào, thứ khi ấy hiếm gặp trong dàn nhạc giao hưởng. Cây kèn cất giai điệu thứ hai, uốn lượn, rất có hơi hướng jazz của thời đó. Càng về sau càng nhiều nhạc cụ chơi cùng lúc, tiếng càng dày, càng to. Bản nhạc chỉ có một hướng đi là lớn dần lên. Chính Ravel gọi nó là một thí nghiệm về phối khí. Gần như cả bài nằm yên ở một giọng, giọng Đô trưởng. Mãi gần cuối, nhạc bất ngờ chuyển sang giọng khác trong vài ô nhịp, rồi quay về, và cả dàn nhạc đổ sập xuống ở hợp âm cuối. Ravel từng nói nửa đùa với bạn: ông chỉ viết được một kiệt tác, là Boléro, tiếc rằng trong đó chẳng có tí nhạc nào. Ông ngạc nhiên khi nó nổi tiếng hơn mọi thứ khác ông viết. Nhạc trưởng Toscanini có lần chỉ huy nhanh hơn hẳn, Ravel phản đối ngay sau buổi diễn. Với ông, phải chậm và đều thì mới giữ được sức căng của cả bài. Mẹo nghe Boléro: đừng chờ giai điệu mới, vì không có đâu. Hãy đoán xem nhạc cụ nào đang cầm giai điệu ở mỗi lượt. Nghe hết một lần là biết mặt gần đủ các thành viên dàn nhạc. Một nhịp trống lặp lại mà giữ chân người nghe suốt mười lăm phút. Tập sau, chỉ hai nốt nhạc thôi, mà làm cả thế giới ngại xuống biển: nhạc phim Hàm cá mập.