Rừng mùa thu: mặt trận lá đỏ chạy dọc nước Nhật, mùi đất sau mưa, và cây bạch quả trút lá trong một ngày

Người Nhật có hẳn một từ cho việc rủ nhau đi ngắm lá đỏ: momijigari, nghĩa là đi săn lá phong. Thú vui ấy có từ thời quý tộc hơn một nghìn năm trước. Mỗi mùa thu, báo đài Nhật theo dõi mặt trận lá đỏ. Nó bắt đầu ở đảo Hokkaido phía bắc từ khoảng cuối tháng Chín, rồi chạy dần xuống Kyoto, Tokyo vào cuối tháng Mười một. Lá đỏ theo bước chân của cái lạnh. Đêm càng lạnh, lá đổi màu càng nhanh. Nên mặt trận lá đỏ đi từ bắc xuống nam, ngược chiều với mùa hoa anh đào đi từ nam lên bắc vào mùa xuân. Ở Canada, lá phong lên cả lá cờ. Từ nhựa cây phong đường, người ta nấu si rô. Phải chừng bốn mươi lít nhựa cây mới cô lại được một lít si rô. Lá rụng không mất đi. Một cây sồi lớn có thể rụng hàng trăm nghìn chiếc lá mỗi mùa, phủ thành tấm thảm dày dưới gốc. Nấm, vi khuẩn và giun đất ăn dần lớp lá ấy, trong một tới ba năm biến nó thành đất mùn. Darwin dành hẳn cuốn sách cuối đời để viết về giun đất kéo lá xuống hang. Mùi đất thơm thơm sau cơn mưa phần lớn đến từ một chất do vi khuẩn trong đất tiết ra, gọi là geosmin. Mũi người nhạy với mùi này tới mức ngửi ra dù chỉ có rất ít trong không khí. Không phải cây lá kim nào cũng xanh quanh năm. Có những loài như cây này, lá kim chuyển màu gạch rồi rụng sạch vào mùa đông. Ở Đắk Lắk có thuỷ tùng, một họ hàng hiếm hoi cũng biết rụng lá. Cây bạch quả có kiểu rụng lá rất riêng. Sau đợt rét đầu mùa, cả cây có thể trút gần hết lá vàng chỉ trong một, hai ngày, phủ kín mặt đất. Bạch quả là một hoá thạch sống. Họ hàng của nó đã có mặt từ hơn hai trăm triệu năm trước, trước cả khủng long. Ở Seoul, nó là cây trồng ven đường nhiều nhất. Rừng rụng lá phủ phần lớn châu Âu, miền đông Bắc Mỹ và Đông Á. Mùa thu ở đó là lúc cả khu rừng thu dọn, chuẩn bị ngủ đông. Ở nước mình, nhiều cây cũng thay lá, nhưng theo mùa khô và lạnh chứ không theo mùa thu. Cây bàng đỏ lá vào mùa đông, rồi trụi cành đón chồi non trước Tết. Một khu rừng đổi màu là cả một chu trình: lá rơi nuôi đất, đất nuôi cây. Tập sau, mình lên phía bắc, vào khu rừng lớn nhất hành tinh, nơi mùa đông dài tám tháng: rừng taiga.