Hẻm vực: sông Nho Quế dưới vực Mã Pí Lèng, dòng sông cưa đôi dãy núi và Grand Canyon

Đứng trên đèo Mã Pí Lèng ở Hà Giang nhìn xuống, dòng Nho Quế chỉ còn là một sợi chỉ xanh dưới đáy vực. Vách đá hai bên sâu chừng bảy, tám trăm mét. Hẻm Tu Sản, nơi sông Nho Quế chảy qua, thường được nhắc tới như một trong những hẻm vực sâu nhất Đông Nam Á. Mùa khô, nước trong và xanh màu ngọc. Một hẻm vực sâu như thế không phải do núi nứt toác ra. Nó do chính con sông khoét xuống, từng chút một, suốt hàng triệu năm. Nước chở cát sỏi như một lưỡi cưa nhám. Cùng lúc ấy, mặt đất bị đẩy trồi lên. Đất nâng tới đâu, sông khoét tới đó, nên dòng sông vẫn giữ lối cũ trong khi núi hai bên cao mãi lên. Ở bang Arizona, Mỹ, sông Colorado khoét nên Grand Canyon dài khoảng bốn trăm bốn mươi sáu cây số, có chỗ sâu gần một nghìn tám trăm mét. Đi từ miệng xuống đáy vực là đi ngược thời gian. Mỗi lớp đá là một thời kỳ, lớp dưới cùng gần hai tỉ năm tuổi. Vậy mà hẻm vực thì khá trẻ, phần lớn được khoét trong vài triệu năm gần đây. Hẻm vực sâu nhất thế giới nằm trên cao nguyên Tây Tạng, nơi sông Yarlung Tsangpo vòng quanh núi Namcha Barwa. Có chỗ, từ đỉnh núi xuống lòng sông chênh hơn năm nghìn mét. Có những hẻm vực hẹp tới mức dang tay chạm được cả hai vách, gọi là hẻm khe, như Antelope ở Arizona. Vách đá cát uốn lượn ấy được bào nhẵn bởi những trận lũ quét. Mưa ở cách xa hàng chục cây số cũng có thể dồn nước vào khe chỉ trong vài phút, khi trên đầu trời vẫn nắng. Năm một nghìn chín trăm chín mươi bảy, một trận lũ như thế ở Antelope đã cướp đi mười một du khách. Trở lại Hà Giang. Con đường vắt qua Mã Pí Lèng được thanh niên nhiều dân tộc đục vào vách núi từ năm một nghìn chín trăm năm mươi chín tới năm một nghìn chín trăm sáu mươi lăm, nhiều đoạn phải đu dây mà đục. Người ta gọi nó là con đường Hạnh Phúc. Một dòng sông nhỏ, đủ thời gian, cưa đôi được cả dãy núi. Tập sau, mình xem vì sao có những buổi sáng mây nằm dưới chân, và cũng chính những sáng ấy bụi mịn ở Hà Nội đặc nhất.