Thuỷ triều: vì sao mỗi ngày nước lên muộn hơn chừng năm mươi phút, và Mặt trăng đang làm ngày dài ra

Sáng nay thuyền còn nằm trên bãi, chiều đã nổi bập bềnh. Cả một vùng biển dâng lên rút xuống mỗi ngày, mà thứ kéo nó lại ở cách xa gần bốn trăm nghìn cây số. Đó là Mặt trăng. Lực hút của Mặt trăng kéo nước biển ở phía gần nó phồng lên. Phía bên kia Trái đất, nước cũng phồng lên, vì ở đó lực hút yếu hơn so với tâm Trái đất. Trái đất quay một vòng thì đi qua cả hai chỗ phồng, nên nhiều nơi có hai lần nước lớn, hai lần nước ròng mỗi ngày. Nhưng trong lúc ấy Mặt trăng cũng đi tiếp trên quỹ đạo. Trái đất phải quay thêm chừng năm mươi phút mới đuổi kịp, nên mỗi ngày nước lên muộn hơn hôm trước gần một tiếng. Mặt trời cũng kéo biển, nhưng chỉ bằng chưa tới một nửa Mặt trăng. Vào ngày trăng tròn và trăng non, Mặt trời và Mặt trăng thẳng hàng, hai lực cộng lại thành triều cường. Cuối năm, triều cường gặp mùa nước lớn trên sông, nhiều con đường ở Sài Gòn và Cần Thơ ngập dù trời không mưa một giọt. Không phải nơi nào cũng giống nhau. Ở vịnh Bắc Bộ, phần lớn ngày chỉ có một lần nước lớn, một lần nước ròng. Gọi là nhật triều, Hòn Dấu ở Hải Phòng là nơi tiêu biểu. Còn từ Vũng Tàu trở vào, mỗi ngày thường có hai lần lên xuống, cao thấp không đều nhau. Lúc nước ròng, đáy biển hiện ra, thành những vũng nước giữa đá đầy ốc, cua, sao biển. Ở Vũng Tàu, nước rút để lộ con đường đá ra Hòn Bà, người ta đi bộ ra viếng miếu rồi phải về trước khi nước lên. Nơi chênh lệch lớn nhất thế giới là vịnh Fundy ở Canada. Giữa nước lớn và nước ròng, mặt biển có thể chênh nhau tới khoảng mười sáu mét, cao bằng toà nhà năm tầng. Mỗi ngày, triều cọ xát với đáy biển như một cái phanh nhẹ, làm Trái đất quay chậm dần. Ngày dài thêm chừng hai phần nghìn giây sau mỗi thế kỷ. Cộng dồn hàng trăm triệu năm thì thành chuyện lớn. Đếm vân tăng trưởng trên san hô hoá thạch, người ta biết khoảng bốn trăm triệu năm trước, một năm có chừng bốn trăm ngày. Mặt trăng cũng đang lùi xa dần, mỗi năm gần bốn phân. Tập sau, mình nhìn lên trời, vào giữa một cơn giông, xem tia sét sinh ra thế nào.