Hang ngầm dưới biển: nhũ đá nằm sâu bốn mươi mét, và hố xanh sâu hơn bốn trăm mét chưa chạm đáy

Những tia nắng này đang rọi vào một cái hang nằm dưới đáy biển. Nhưng nhiều hang như thế từng khô ráo, có gió thổi qua. Khoảng hai mươi nghìn năm trước, băng phủ kín phần lớn Bắc Mỹ và Bắc Âu. Nước bị giữ lại thành băng trên đất liền, nên mực nước biển thấp hơn bây giờ chừng một trăm hai mươi mét. Bờ biển khi ấy nằm xa ngoài khơi. Mưa thấm vào đá vôi, khoét ra hang y như hang trên núi bây giờ. Rồi băng tan, biển dâng lên, tràn vào và nhấn chìm những cái hang ấy. Bằng chứng nằm ngay trên trần hang. Nhũ đá chỉ hình thành trong không khí, nơi giọt nước nhỏ xuống. Thấy nhũ đá dưới nước, là biết hang từng nằm trên cạn. Ở Hố Xanh Lớn ngoài khơi Belize, rộng khoảng ba trăm mét, sâu chừng một trăm hai mươi lăm mét, thợ lặn gặp những nhũ đá to ở độ sâu hơn bốn mươi mét. Hố xanh là hang có trần sập, để lại cái giếng tròn giữa biển. Nhìn từ trên cao, nó như con mắt xanh thẫm giữa nền san hô xanh nhạt. Hố xanh sâu nhất từng đo là Taam Ja' ở vịnh Chetumal, Mexico. Năm hai nghìn hai mươi tư, người ta thả máy đo xuống hơn bốn trăm hai mươi mét mà vẫn chưa chạm đáy. Trên bán đảo Yucatán, hàng nghìn hố sụt đầy nước gọi là cenote. Người Maya xưa sống nhờ chúng, vì ở đó gần như không có sông chảy trên mặt đất. Trong nhiều hang ven biển, nước mưa ngọt nằm trên nước biển mặn. Chỗ hai lớp gặp nhau, mặt nước lung linh như sóng nhiệt trên đường nhựa. Dưới sâu, có hố gần như không có ôxy. Không gì phân huỷ được, nên xương rùa, xương cá sấu rơi xuống từ hàng nghìn năm trước vẫn còn gần nguyên vẹn. Lặn hang là môn nguy hiểm bậc nhất. Thợ lặn luôn kéo theo một sợi dây dẫn đường, vì một cú quạt chân làm bùn đáy tung lên là mất hết tầm nhìn. Họ còn giữ luật một phần ba: dùng một phần ba bình khí để đi vào, một phần ba để quay ra, phần còn lại để phòng chuyện bất ngờ. Mỗi hang ngầm là ký ức của một bờ biển cũ. Tập sau, mình lên gần mặt nước hơn, tới những rạn san hô, công trình lớn nhất do sinh vật xây nên.