Núi lửa đang thở: tro không phải tro, một vụ phun làm cả Trái đất lạnh đi nửa độ

Cột khói đen này bốc lên từ núi Etna, trên đảo Sicily của nước Ý. Etna cao hơn ba nghìn ba trăm mét và phun trào nhiều lần mỗi năm, là một trong những núi lửa bận rộn nhất thế giới. Còn đây là Mayon ở Philippines, nổi tiếng vì hình nón gần như hoàn hảo. Trong khoảng bốn trăm năm qua, Mayon đã phun hơn năm mươi lần. Trên cạn có chừng một nghìn ba trăm năm mươi ngọn núi lửa có thể còn hoạt động. Phần lớn nằm dọc vành đai lửa Thái Bình Dương, nơi các mảng vỏ Trái đất chui xuống dưới nhau. Vì sao núi lửa nổ? Đá nóng chảy dưới sâu hoà tan rất nhiều khí, giống khí ga trong chai nước ngọt. Khi nó dâng lên, áp suất giảm, khí sủi bọt thành hàng tỷ bong bóng và xé toang mọi thứ. Thứ phủ trắng xám sườn núi sau mỗi lần phun gọi là tro, nhưng không mềm như tro bếp. Đó là mảnh đá và thuỷ tinh vụn, sắc cạnh. Năm một nghìn chín trăm tám mươi hai, một máy bay chở khách bay qua đám tro trên Indonesia, tắt cả bốn động cơ. May mà phi công khởi động lại được. Năm một nghìn chín trăm chín mươi mốt, núi Pinatubo ở Philippines phun khoảng mười lăm triệu tấn khí lưu huỳnh lên tầng bình lưu. Màn bụi ấy che bớt nắng, làm cả Trái đất lạnh đi chừng nửa độ trong hơn một năm. Đây là hồ Taal, cũng ở Philippines. Giữa hồ có một hòn đảo, chính là ngọn núi lửa. Trước lần phun năm hai nghìn hai mươi, trên đảo còn một hồ nước trong miệng núi, và giữa hồ ấy lại có một mỏm đá nhỏ. Không phải lúc nào núi lửa cũng phun. Phần lớn thời gian nó chỉ thở ra hơi nước và khí lưu huỳnh qua những khe nứt. Quanh miệng khe, lưu huỳnh đọng lại thành tinh thể vàng, mùi như trứng thối. Ở núi lửa Ijen trên đảo Java, thợ mỏ vẫn đi bộ xuống miệng núi, đập lưu huỳnh rồi gánh lên. Mỗi chuyến gánh nặng bảy mươi tới chín mươi cân, đi giữa làn khí cay xè mắt. Có nơi lửa và băng nằm sát nhau. Hơi nóng từ lòng đất xuyên qua lớp tuyết, phun lên thành cột trắng giữa trời lạnh. Người ta đo mặt đất phồng lên, đếm động đất nhỏ, đo khí thoát ra. Nhờ vậy, trước khi Pinatubo phun, hàng chục nghìn người kịp sơ tán, ít nhất năm nghìn người được cứu. Núi lửa phá huỷ, nhưng cũng dựng nên đất. Tập sau: những ngọn núi lửa đã ngủ, có cả ở Tây Nguyên.