Bầy cá: nghìn con rẽ cùng lúc mà không ai chỉ huy, ba luật đơn giản và ngọn đèn gom cá cơm

Hàng nghìn con cá cùng rẽ một lúc mà không con nào va vào con nào. Trong đàn không có con đầu đàn nào ra lệnh. Vậy chúng làm thế nào? Năm một nghìn chín trăm tám mươi bảy, nhà đồ hoạ Craig Reynolds thử mô phỏng một bầy chim trên máy tính, chỉ cho mỗi con ba luật: đừng sát quá hàng xóm, đi cùng hướng với hàng xóm, và đừng tách xa cả nhóm. Thế là đủ. Cả bầy tự uốn lượn như một khối, dù mỗi con chỉ để ý vài con quanh mình. Bầy cá ngoài đời cũng vận hành gần như vậy. Cá nhìn hàng xóm bằng mắt, và cảm nhận bằng đường bên, một dải cảm biến chạy dọc thân, nhận ra từng gợn nước nhỏ. Có thí nghiệm cho thấy cá bị che mắt tạm thời vẫn giữ được chỗ của mình trong đàn. Lý do lớn nhất là kẻ săn mồi. Giữa một khối lấp loá đổi hướng liên tục, cá mập hay cá ngừ rất khó nhắm trúng một con. Người ta gọi đó là hiệu ứng rối mắt. Đi đàn còn giúp tìm mồi nhanh hơn, tìm bạn dễ hơn. Con bơi phía sau lại được dòng xoáy của con phía trước đỡ bớt sức. Chừng một phần tư số loài cá đi đàn suốt đời. Khoảng một nửa đi đàn trong một giai đoạn, thường là lúc còn nhỏ. Mỗi năm, khoảng tháng năm tới tháng bảy, hàng trăm triệu con cá mòi bơi dọc bờ biển đông nam châu Phi. Cá heo, chim điên, cá mập kéo tới, dồn chúng thành những quả bóng cá xoay tròn. Cá trích còn có cách giữ đàn rất lạ. Chúng xì bọt khí từ hậu môn, tạo ra tiếng lách tách, có lẽ để báo cho nhau biết vị trí khi trời tối. Ngư dân mình hiểu tập tính đi đàn từ lâu. Ở Phú Quốc, Cà Mau, ghe lưới vây ra khơi ban đêm, thắp đèn thật sáng cho đàn cá cơm tụ lại rồi mới quây lưới. Cá cơm đem về ướp với muối hột, ủ trong thùng gỗ hơn một năm, thành nước mắm Phú Quốc. Năm hai nghìn lẻ sáu, các nhà khoa học dùng sóng âm quét vùng biển ngoài khơi Massachusetts và thấy một đàn cá trích hàng chục triệu con, trải dài nhiều cây số, tụ lại chỉ trong vài giờ lúc chạng vạng. Một con cá thì nhỏ bé, cả đàn thì như một sinh vật khổng lồ. Tập sau, mình lên bờ, đếm những vòng gỗ trong thân một cây cổ thụ.