Chuyện công trình: đền đá Angkor, hàng triệu khối sa thạch, không một chút vữa, chở về bằng kênh đào

Hơn hai trăm gương mặt đá như thế này nhìn xuống đền Bayon. Người Khmer dựng cả trăm ngôi đền đá ở Angkor mà không dùng một chút vữa nào. Đá chồng lên đá, giữ nhau bằng chính sức nặng của mình. Đây là Bakong, dựng năm tám trăm tám mươi mốt. Đền xếp năm tầng như kim tự tháp, tượng trưng cho núi Meru, nơi ở của thần linh. Đá lấy từ vùng núi Kulen, cách vài chục cây số. Năm hai nghìn không trăm mười hai, các nhà nghiên cứu Nhật Bản tìm ra hàng chục mỏ đá cổ và tuyến kênh chở đá. Riêng Angkor Wat ước cần từ năm tới mười triệu khối sa thạch, có khối nặng tới một tấn rưỡi. Nhìn kỹ mặt đá sẽ thấy những lỗ tròn nhỏ. Đó là chỗ cắm chốt để kéo, nâng và xoay khối đá vào đúng chỗ. Khối đá được mài cho khít mặt, rồi chồng lên nhau. Chỗ cần chắc, thợ đục rãnh chữ I để đặt kẹp sắt. Có đền không do vua dựng. Banteay Srei là đền của một vị quan lớn trong triều. Dựng năm chín trăm sáu mươi bảy, nhỏ mà tinh xảo bậc nhất. Hoa văn chạm sâu tới mức nhìn như chạm gỗ. Kẻ phá đền đáng sợ nhất không phải chiến tranh, mà là cây. Hạt rơi vào kẽ đá, rễ luồn sâu, năm này qua năm khác bẩy từng khối ra. Ở vài ngôi đền, người ta để nguyên cây cổ thụ. Rễ giờ vừa phá vừa đỡ tường, chặt đi có khi tường sập theo. Tám trăm năm sau, Angkor Wat vẫn được xem là công trình tôn giáo lớn nhất thế giới, và có mặt trên cả quốc kỳ Campuchia. Tập sau, mình sang Kuala Lumpur, nghe chuyện hai toà tháp mà hai nhà thầu đua nhau lên tới đỉnh.