Cồn cát: hạt cát nhỏ cỡ nào, cồn trắng mát chân giữa trưa nắng, và đồi cát đỏ vì một lớp gỉ sắt

Đường sống lưng sắc như lưỡi dao này không có ai đắp. Từng hạt cát được gió xếp lên, hạt này đè hạt kia. Với nhà địa chất, cát là hạt đá to từ một phần mười sáu tới hai mi li mét. Nhỏ hơn là bột, to hơn là sỏi. Gió hiếm khi nhấc nổi cát lên cao. Hạt cát nảy từng bước, phần lớn sát mặt đất dưới một mét. Vì thế bão cát quất mạnh nhất ở ngang ống chân. Gió thổi một hướng, cát lại ít, cồn mọc thành hình lưỡi liềm, hai mũi nhọn chĩa xuôi theo chiều gió. Nơi gió thổi tới từ nhiều phía, cát dồn về giữa thành cồn hình ngôi sao, nhiều cánh, thuộc loại cồn cao nhất. Ở sa mạc Badain Jaran của Trung Quốc, có cồn cao gần năm trăm mét, giữa các cồn còn có hồ nước. Phần lớn cát là thạch anh, thứ khoáng cứng, không tan trong nước. Còn dấu chân để lại trên cồn buổi sáng, tới chiều đã bị gió xoá gần hết. Cát đỏ cam có màu từ một lớp gỉ sắt mỏng bọc ngoài hạt thạch anh. Cồn càng lâu năm, lớp gỉ càng dày, màu càng đậm. Đồi cát đỏ ở Mũi Né cũng vậy. Còn ở đồi cát trắng Bàu Trắng gần đó, hạt cát gần như không có lớp gỉ ấy. Ở New Mexico của Mỹ có cả một vùng cồn trắng xoá, làm bằng thạch cao chứ không phải thạch anh. Thạch cao hắt lại phần lớn nắng, nên giữa trưa hè đi chân trần vẫn thấy mát. Cát đen như ở Iceland là đá ba dan của núi lửa bị sóng và gió nghiền vụn. Ngày nắng, nó hút nhiệt nóng rát chân. Không cần sa mạc mới có cồn. Gió biển thổi cát từ bãi lên bờ, đắp thành những dải cồn chạy dọc biển, như ở nhiều đoạn bờ biển miền Trung nước mình. Cồn trần không gì giữ thì bò dần vào làng, lấp ruộng, lấp cả giếng. Người miền Trung trồng phi lao thành rừng để chắn gió, chắn cát. Cỏ và cây bụi mọc lên, rễ ôm lấy cát, cồn đứng yên lại. Có những đồi phủ cỏ, nhìn qua không ai nghĩ bên dưới toàn là cát. Còn cồn bị vùi sâu, bị nén, lâu dần kết lại thành đá sa thạch. Ở Utah, có những vách đá vốn là cả một sa mạc cồn cát chừng một trăm chín mươi triệu năm trước. Hạt cát trong tay mình từng là núi, rồi thành cồn, rồi sẽ thành đá. Tập sau, mình đi xem núi đá vôi, thứ núi làm từ vỏ sinh vật biển.