Gió mùa: cơn gió đổi chiều mỗi nửa năm, ngôi làng mưa nhiều nhất thế giới và vì sao có nồm

Cứ tới tháng năm, mây đen kéo từ biển vào và mùa mưa bắt đầu. Sang tháng mười, gió quay đầu thổi ngược lại. Gần một nửa dân số thế giới sống theo nhịp cơn gió đổi chiều ấy. Người ta gọi nó là gió mùa. Chữ monsoon trong tiếng Anh gốc từ tiếng Ả Rập, nghĩa là mùa. Thuyền buôn Ả Rập xưa canh đúng mùa gió để giương buồm sang Ấn Độ, rồi chờ gió đổi chiều mà về. Gốc rễ nằm ở chỗ đất và biển nóng lên khác nhau. Giữa trưa, cát bỏng chân mà nước biển vẫn mát. Đất nóng nhanh, nguội cũng nhanh. Biển thì chậm cả hai. Mùa hè, cả lục địa châu Á bị nung nóng, không khí bốc lên, để lại một vùng áp thấp mênh mông. Khí ẩm từ Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương tràn vào lấp chỗ trống, mang theo mưa. Vì thế Hà Nội mỗi năm mưa chừng một nghìn sáu trăm mi li mét, mà phần lớn đổ xuống trong sáu tháng, từ tháng năm tới tháng mười. Ở Nam Bộ, gió mùa tây nam chia năm thành hai mùa rõ rệt. Mưa từ tháng năm tới tháng mười một, thường là những cơn mưa rào buổi chiều. Rồi nắng ráo, ít mưa tới tận tháng tư. Gió mùa mạnh nhất ở Ấn Độ. Làng Mawsynram trên đồi Meghalaya trung bình mỗi năm hứng gần mười hai nghìn mi li mét mưa, gấp bảy lần Hà Nội. Những cơn mưa ấy nuôi đồng lúa cho hàng tỉ người. Gió mùa tới trễ vài tuần hay yếu đi một năm, cả mùa màng ở Nam Á có thể lao đao. Mùa đông thì ngược lại. Vùng Siberia lạnh cóng thành một khối khí nặng, áp cao, và gió thổi từ lục địa ra biển. Ở mình, đó là gió mùa đông bắc. Mỗi đợt gió mùa tràn về, nhiệt độ miền Bắc có thể tụt năm tới mười độ chỉ sau một, hai ngày. Nhiệt độ trung bình ngày dưới mười lăm độ gọi là rét đậm, dưới mười ba độ là rét hại. Dãy Bạch Mã đâm ngang ra biển như một bức tường. Gió mùa đông bắc qua tới đó đã yếu đi nhiều, nên từ Đà Nẵng trở vào hầu như không có rét đậm. Cuối đông, khối khí lạnh đi vòng qua biển, ngấm thêm hơi ẩm, sinh ra mưa phùn. Hạt mưa nhỏ tới mức không nghe tiếng, chỉ thấy vai áo ướt dần. Rồi một sáng gió đổi sang hướng đông nam, ấm và ẩm. Nền gạch còn lạnh sau đợt rét, hơi nước chạm vào là đọng lại. Sàn nhà, tường nhà ướt sũng. Đó là nồm. Gió mùa giống hơi thở của một lục địa: hít vào mùa hè, thở ra mùa đông. Tập sau, mình nhìn thật gần một hạt mưa, xem nó có hình giọt lệ như ta vẫn vẽ không.