Nghịch nhiệt: chiếc nắp vô hình làm ra biển mây trên núi và giữ bụi mịn dưới phố mùa đông

Đứng trên đỉnh núi lúc bình minh, mây trải phẳng dưới chân như mặt biển. Cũng những sáng như thế, dưới phố bụi mịn thường đặc nhất. Hai chuyện ấy có chung một thủ phạm. Bình thường, càng lên cao không khí càng lạnh. Khí ấm dưới thấp nhẹ hơn nên bốc lên, khuấy trộn mọi thứ, mang cả hơi nước lẫn khói bụi lên cao rồi tản đi. Nhưng có những đêm trời quang, lặng gió, mặt đất toả nhiệt lên trời rất nhanh. Lớp khí sát đất lạnh đi, trong khi lớp phía trên vẫn ấm hơn. Nhiệt độ bị đảo ngược. Gọi là nghịch nhiệt. Khí lạnh nặng, nằm im dưới đáy như nước đọng trong chậu. Lớp ấm phía trên thành cái nắp đậy. Hơi nước trong lớp lạnh ngưng lại, lấp đầy thung lũng. Thế là có biển mây. Ở Tà Xùa, Y Tý, những sáng từ cuối thu tới đầu xuân, mây nằm kín thung lũng, còn đỉnh núi nhô lên giữa nắng. Nắng lên, mặt đất ấm dần, cái nắp bị phá từ bên dưới. Biển mây tan thành từng dải rồi bốc lên, thường chỉ trong vài giờ buổi sáng. Ở thành phố, cái nắp ấy giữ khói xe, khói bếp, bụi công trình lại sát mặt đất. Hà Nội thường có nhiều ngày bụi mịn cao nhất vào các tháng mùa đông, nhất là ban đêm và sáng sớm. Khói đốt rơm rạ ngoài đồng, gặp những buổi chiều lặng gió, cũng bị ép lại thành một lớp mù trắng đục, trùm lên cả vùng. Có một dấu hiệu dễ nhận: chiều tối ở làng quê, khói bếp không bốc thẳng lên mà loang ngang, nằm là là trên mái nhà. Đó là lúc có lớp nghịch nhiệt. Tháng mười hai năm một nghìn chín trăm năm mươi hai, một lớp nghịch nhiệt nằm trên London suốt năm ngày, nhốt khói than của hàng triệu ống khói. Trận sương khói ấy làm hàng nghìn người chết, và dẫn tới đạo luật không khí sạch của nước Anh. Đêm có nghịch nhiệt, tiếng động truyền xa lạ thường. Âm thanh đi lên gặp lớp khí ấm thì bị bẻ cong trở xuống, nên tiếng chó sủa, tiếng tàu ở làng bên nghe rõ như ngay cạnh. Trên mặt biển lạnh, nghịch nhiệt còn bẻ cong ánh sáng, làm tàu thuyền ở xa trông như lơ lửng trên trời, hay bị kéo cao thành hình lâu đài. Người ta gọi ảo ảnh ấy là Fata Morgana. Cùng một lớp khí lạnh nằm im, trên núi thành cảnh đẹp, dưới phố thành nỗi lo. Tập sau, mình ở lại thành phố, xem vì sao phố xá nóng hơn ngoại ô vài độ, nhất là về đêm.