Vì sao đất sét nặn mềm, ngâm nước là nhão, mà nung lên lại cứng như đá, cả trăm năm không tan?

Một nắm đất sét ướt, bóp nhẹ là méo, nhúng nước là nhão. Vậy mà đưa vào lò nung vài tiếng, nó thành cái bát gõ kêu coong, ngâm nước cả trăm năm không tan. Trong lò đã xảy ra chuyện gì? Đất sét gồm những hạt khoáng cực nhỏ, mỏng dẹt như những chiếc vảy, nhỏ hơn bề ngang sợi tóc vài chục lần. Khi có nước, các vảy ấy trượt lên nhau như những lá bài thấm nước, nên đất dẻo, nặn gì cũng được. Bớt nước thì đất cứng lại, thêm nước thì nhão ra. Người thợ nhào đất thật kỹ trước khi lên bàn xoay, để đuổi bọt khí và cho thớ đất đều nhau, rồi mới vuốt thành hình. Nặn xong phải hong trong bóng râm nhiều ngày. Nước bay đi, món đồ co lại, nhỏ đi thấy rõ. Phơi vội ngoài nắng gắt, chỗ khô trước chỗ khô sau là nứt. Đất phơi khô thì cứng, nhưng vẫn chưa thành gốm. Thả nó vào chậu nước, vài giờ sau lại thành bùn. Thợ gốm vẫn ngâm những mẩu vụn khô theo cách ấy để nhào lại từ đầu. Phép màu nằm trong lò. Tới khoảng năm, sáu trăm độ, phần nước gắn chặt trong cấu trúc hạt đất bị đuổi ra. Cấu trúc ấy đổi khác vĩnh viễn, đất không bao giờ dẻo lại được nữa. Lên tới chín trăm, một nghìn độ, mép các hạt bắt đầu chảy mềm và dính liền vào nhau. Món đồ thành đất nung, cứng chắc nhưng vẫn còn xốp, như chiếc chậu trồng cây, viên gạch đỏ. Nung tới khoảng một nghìn hai, một nghìn ba trăm độ, phần thuỷ tinh sinh ra lấp kín các lỗ nhỏ, ta có đồ sành chắc nặng. Đất trắng chọn lọc nung tới mức ấy thì thành sứ, mỏng tới mức soi đèn thấy sáng. Lớp men bóng bên ngoài thực chất là một lớp thuỷ tinh mỏng, quét lên rồi nung chảy, giúp bát đĩa không thấm nước và dễ rửa sạch. Một điều thợ gốm luôn nhớ: đồ chưa khô hẳn mà đưa vào lò, hơi nước bên trong giãn nở quá nhanh có thể làm nó nứt toác, thậm chí nổ tung. Con người biết nung gốm từ rất sớm. Những mảnh nồi đất tìm thấy trong một hang động ở Trung Quốc có tuổi khoảng hai mươi nghìn năm, sớm hơn cả nghề trồng trọt. Lần tới cầm chiếc bát cơm, gõ nhẹ nghe tiếng ngân, nhớ rằng nó từng là một nắm bùn, được lửa đổi thành đá. Tập sau, mình lại hỏi một câu vì sao khác.