Vì sao mài sắt lại toé lửa, và vì sao thợ hàn bắt buộc phải đeo mặt nạ?

Lưỡi máy mài chạm vào thanh sắt, một chùm tia lửa vàng cam bắn tung ra như pháo bông. Sắt đâu phải thứ dễ cháy, vậy lửa ở đâu ra? Đá mài quay rất nhanh, bứt khỏi thanh sắt hàng nghìn mạt sắt nhỏ li ti. Ma sát làm những mạt ấy nóng rực ngay lúc bị bứt ra. Mỗi tia lửa ta thấy là một hạt sắt đang cháy thật sự trong không khí, kết hợp với ô xi giống như than cháy. Phản ứng đó tỏa nhiệt, làm hạt sắt sáng rực hơn nghìn độ. Vì sao thanh sắt không cháy mà bụi sắt lại cháy? Hạt càng nhỏ thì bề mặt chạm không khí càng lớn so với khối lượng của nó, nóng lên rất nhanh và không có chỗ tản nhiệt. Thanh sắt to thì hút nhiệt đi hết. Cùng lý do ấy, một búi bùi nhùi thép rửa nồi có thể bắt lửa, trong khi cái chảo gang đặt lên bếp cả đời vẫn không cháy. Thợ lâu năm còn nhìn tia lửa để đoán loại thép. Thép nhiều các bon cho tia nổ tách nhánh như hoa, vì các bon trong hạt sắt cháy bùng ra. Sắt non cho tia dài và thẳng, ít nhánh. Tia lửa rơi vào tay thường chỉ thấy châm chích vì mỗi hạt quá nhỏ, nguội rất nhanh. Nhưng bắn vào mắt, vào giẻ dính dầu hay gần xăng thì chẳng đùa được. Đó là lý do thợ mài vẫn phải đeo kính. Hàn điện là chuyện khác. Dòng điện nhảy qua khe hở giữa que hàn và tấm thép, tạo thành hồ quang nóng tới vài nghìn độ, đủ làm chảy thép để nối hai mép lại. Ánh hồ quang không chỉ chói. Nó phát ra rất nhiều tia cực tím, loại tia làm da cháy nắng, nhưng mạnh hơn nắng trưa nhiều lần ở khoảng cách gần. Nhìn trần vào ánh hàn, giác mạc bị bỏng tia cực tím, gọi là đau mắt hàn. Điều đáng sợ là lúc nhìn không thấy đau. Vài tiếng sau, thường là nửa đêm, mắt mới cộm như có cát, chảy nước, chói đèn. Vì vậy thợ hàn đeo mặt nạ kính tối và mặc áo dài tay kín cổ. Mặt nạ đời mới còn tự tối lại chỉ trong một phần nghìn giây khi hồ quang vừa loé. Còn ngọn lửa xanh của mỏ cắt thì cắt thép bằng cách nung đỏ rồi thổi luồng ô xi vào. Thép đỏ gặp ô xi đặc thì cháy thật sự, tạo thành rãnh cắt. Một lời khuyên cho người đi đường: đi ngang chỗ hàn thì đừng tò mò đứng nhìn, kể cả chỉ vài chục giây. Nhất là trẻ con, hay bị cuốn vào ánh sáng ấy. Vậy chùm pháo bông dưới lưỡi máy mài là sắt đang cháy, còn thứ nguy hiểm nhất ở chỗ hàn lại là ánh sáng mình không nhìn thấy. Tập sau, mình lại hỏi một câu vì sao khác.