Vì sao sông không chảy thẳng, đá suối lại tròn và thác nước đi giật lùi?

Nhìn sông từ trên cao, hiếm khi thấy đoạn nào thẳng tắp. Ra tới đồng bằng, con sông nào cũng uốn lượn như sợi chỉ thả trên mặt bàn. Vì sao vậy? Chỉ cần một chỗ đáy gồ lên, một tảng đá chắn ngang, dòng nước đã lệch sang một bên. Từ cái lệch nhỏ ấy, khúc uốn bắt đầu. Ở khúc quanh, nước phía bờ ngoài chảy nhanh và mạnh hơn, cứ thế gặm dần vào bờ đất. Bờ ngoài lở dần, ngày một lõm sâu. Còn ở bờ trong, nước chảy chậm lại, thả cát và phù sa xuống thành bãi. Một bên lở, một bên bồi, khúc quanh mỗi năm lại cong thêm một chút. Năm một nghìn chín trăm hai mươi sáu, chính Albert Einstein viết một bài báo ngắn giải thích chuyện này. Ông bắt đầu từ một câu hỏi rất đời thường: vì sao khuấy tách trà xong, lá trà lại gom vào giữa đáy tách. Khúc uốn cong mãi thì có ngày hai đầu gần chạm nhau. Một mùa lũ, sông cắt thẳng qua, bỏ lại khúc cũ thành một cái hồ cong, người ta gọi là hồ sừng trâu. Đá dưới lòng suối cũng có chuyện riêng. Viên đá mới vỡ ra từ núi thì sắc cạnh. Nước cuốn nó đi, va vào đá khác, lăn qua cát, góc cạnh mòn dần. Đi càng xa về phía hạ nguồn, đá càng nhỏ và càng tròn. Một hòn cuội nhẵn thín trong tay mình đã lăn qua một quãng sông rất dài, qua không biết bao nhiêu mùa lũ. Thác nước thì lại đi giật lùi. Dòng nước xói lớp đá mềm bên dưới, mỏm đá cứng phía trên mất chỗ dựa rồi sụp xuống. Ngọn thác lùi dần về phía thượng nguồn. Thác Niagara ở Bắc Mỹ đã lùi chừng mười một cây số trong khoảng mười hai nghìn năm. Bây giờ người ta điều tiết dòng chảy nên nó lùi chậm hơn nhiều. Những hẻm vực sâu hun hút thế này, phần lớn do chính dòng nước khoét ra, từng chút một, qua hàng triệu năm. Lần tới đứng trên một cây cầu, thử nhìn xem bờ nào lở, bờ nào bồi. Ông bà mình nói sông có khúc, người có lúc, hoá ra đúng cả nghĩa đen. Tập sau: vì sao lúa chín lại cúi đầu.