Vì sao thổi một cái là tắt nến, mà thổi vào bếp than thì lửa lại bùng lên?

Hít một hơi, phù một cái, cả hàng nến trên bánh sinh nhật tắt sạch. Thế nhưng cũng hơi thở ấy thổi vào bếp than thì lửa lại đỏ rực lên. Cùng là thổi, sao kết quả trái ngược? Trước hết phải biết nến cháy cái gì. Lạ là không phải sáp rắn. Hơ lửa vào cục sáp, nó chỉ chảy ra chứ không bắt cháy. Nhiệt của ngọn lửa làm sáp quanh bấc chảy lỏng. Sợi bấc hút sáp lỏng lên giống như khăn giấy thấm nước. Lên tới đầu bấc nóng, sáp bốc thành hơi, và chính hơi sáp mới cháy. Một ngọn lửa cần đủ ba thứ: chất đốt, ô xi, và nhiệt đủ cao. Thiếu một là tắt. Khi mình thổi, luồng gió đẩy làn hơi sáp ra xa khỏi đầu bấc, đồng thời làm nguội vùng lửa nhỏ xíu ấy xuống dưới nhiệt độ cháy. Mất chất đốt, mất nhiệt, ngọn lửa tắt. Bếp than thì khác hẳn. Cả khối than đang đỏ giữ rất nhiều nhiệt, một hơi thổi không làm nguội nổi. Gió chỉ mang thêm ô xi tới, nên lửa càng cháy mạnh. Vừa tắt nến, một làn khói trắng uốn lượn bay lên. Đó là hơi sáp chưa cháy, nguội đi thành những giọt sáp li ti. Có một thí nghiệm nhỏ: đưa que diêm vào làn khói ấy, cách bấc vài phân. Lửa sẽ chạy dọc làn khói xuống và thắp lại cây nến, dù que diêm không hề chạm bấc. Ngọn lửa còn có nhiều màu. Phần chân xanh nhạt là nơi đủ ô xi, cháy sạch. Phần vàng sáng là những hạt muội than nóng hơn nghìn độ đang phát sáng. Vì sao lửa lúc nào cũng vươn lên? Không khí bị nung nóng thì nhẹ hơn, bốc lên trên, kéo không khí mới từ dưới vào. Dòng khí ấy kéo ngọn lửa thành hình giọt nước dựng đứng. Trên trạm vũ trụ, nơi không có trên dưới, không khí nóng chẳng bốc lên đâu cả. Ngọn nến ở đó cháy thành một quả cầu tròn, màu xanh mờ, và cháy rất yếu. Năm một nghìn tám trăm bốn mươi tám, nhà khoa học Michael Faraday đã dành cả một loạt bài giảng Giáng sinh cho trẻ em ở Luân Đôn chỉ để nói về một cây nến. Nó đáng để tò mò đến thế. Mẹo nhỏ khi dùng nến trong nhà: cắt bấc còn chừng nửa phân cho đỡ khói đen, và muốn tắt nến ít khói thì úp nắp hoặc nhúng bấc vào sáp lỏng thay vì thổi. Vậy lần sau thổi nến, nhớ rằng mình vừa thổi bay chất đốt chứ không phải thổi bay ngọn lửa. Tập sau, mình lại hỏi một câu vì sao khác.