Đường sắt Thống Nhất: một nghìn bảy trăm cây số, từ phố đường tàu Hà Nội qua đèo Hải Vân

Ở Hà Nội có những con phố mà đường ray chạy cách cửa nhà chưa tới một sải tay. Tàu tới, cả phố nép sát vào tường. Lúc không có tàu, đường ray là chỗ phơi đồ, chỗ trẻ con chơi, chỗ hàng xóm kê ghế ngồi nói chuyện. Đường ray ấy là một phần của tuyến đường sắt Bắc Nam, dài một nghìn bảy trăm hai mươi sáu cây số, nối Hà Nội với Sài Gòn. Người Pháp làm tuyến này từng đoạn, mất mấy chục năm. Tới năm một nghìn chín trăm ba mươi sáu, hai đầu đất nước mới thật sự nối liền bằng đường ray. Chiến tranh cắt tuyến đường làm nhiều khúc, cầu sập, ga cháy. Phải tới cuối năm một nghìn chín trăm bảy mươi sáu, chuyến tàu Thống Nhất đầu tiên mới chạy suốt Bắc Nam. Cái tên Thống Nhất có từ chuyến tàu ấy. Đến giờ, chuyến nhanh nhất vẫn mất hơn ba mươi tiếng, đủ để ngủ hai đêm trên tàu nếu đi chậm. Ra khỏi Hà Nội, tàu đi qua đồng lúa, qua những cánh rừng đổi màu theo mùa. Dải đất hẹp dần, có chỗ núi và biển chỉ cách nhau vài cây số. Đoạn đẹp nhất là đèo Hải Vân. Đường bộ đã có hầm xuyên núi, nhưng đường sắt vẫn bò men vách đá, ngay trên mép biển. Xuống tới Đà Nẵng, tàu dừng lâu hơn. Người đi một mạch Bắc Nam hay tranh thủ xuống sân ga duỗi chân, mua ổ bánh mì nóng. Qua Phú Yên, Khánh Hòa, có đoạn đường ray chạy rất gần biển. Buổi sáng sớm, nhìn qua cửa sổ thấy thuyền đánh cá về bến. Mẹo đặt vé: muốn ngắm biển thì chọn chuyến chạy ban ngày qua miền Trung, và chọn ghế phía đông, tức bên tay trái khi tàu đi vào Nam. Đi tàu không nhanh, nhưng mỗi chặng là một lát cắt. Lúc thì ruộng muối, lúc thì đầm nuôi tôm, lúc thì những ngọn núi đá đứng sát mép nước. Rồi thành phố hiện ra, nhà cao dần, sông rộng dần. Tàu chậm lại, và chuyến đi một nghìn bảy trăm cây số khép lại ở ga Sài Gòn. Ai đi một lần sẽ hiểu vì sao người ta vẫn chọn tàu, dù máy bay chỉ mất hai tiếng. Tập sau, mình về Hoa Lư, kinh đô nằm giữa núi đá.