Vì sao bấm báo thức ngủ thêm mười phút, dậy lại thấy mệt hơn, đầu óc lơ mơ?

Chuông báo thức reo. Tay quờ ra bấm nút báo lại, kéo chăn lên, ngủ thêm mười phút. Rồi lần thứ hai, thứ ba. Lúc chịu dậy thật, người còn nặng nề hơn lúc đầu. Vì sao vậy? Cảm giác lơ mơ ngay sau khi thức có tên gọi riêng: quán tính giấc ngủ. Não không bật một phát như công tắc, mà khởi động từng vùng một. Vùng sâu giữ nhịp tỉnh thức bật trước, còn vùng phía trước trán, nơi lo việc suy tính, quyết định, thì chậm hơn. Thường mất mười lăm tới ba mươi phút, có hôm tới cả tiếng, đầu óc mới thật sự tỉnh. Giấc ngủ đêm chạy thành những vòng, mỗi vòng chừng chín mươi phút, đi từ ngủ nông xuống ngủ sâu rồi tới giai đoạn mơ. Bị đánh thức giữa lúc đang ngủ sâu là lúc người nặng như chì nhất. Chuông reo không biết mình đang ở đoạn nào của vòng. Có hôm trúng lúc ngủ nông, dậy nhẹ tênh. Có hôm trúng lúc ngủ sâu, dậy như vừa bị kéo lên từ đáy hồ. Còn bấm báo lại? Nhiều chuyên gia giấc ngủ cho rằng mấy mẩu ngủ chập chờn ấy gần như không có giá trị nghỉ ngơi, lại kéo dài thêm cảm giác lơ mơ. Nhưng cũng công bằng mà nói: một nghiên cứu năm hai nghìn hai mươi ba cho thấy bấm báo lại chừng nửa tiếng không làm đầu óc kém đi rõ rệt. Điều chắc chắn hơn là nó không bù được cho một đêm ngủ thiếu. Nếu sáng nào cũng phải bấm năm lần mới dậy nổi, đó thường là dấu hiệu ngủ chưa đủ giờ, hoặc đi ngủ quá muộn so với đồng hồ sinh học của mình. Cơ thể có sẵn một cơ chế đánh thức. Trong khoảng nửa tiếng sau khi mở mắt, nồng độ hóc môn cortisol tăng vọt, giúp tim đập nhanh hơn, đường huyết lên, người tỉnh dần. Ánh sáng là chìa khoá. Ánh nắng buổi sáng chiếu vào mắt báo cho não ngừng tiết melatonin, chất gây buồn ngủ, và chỉnh lại đồng hồ sinh học cho đêm sau buồn ngủ đúng giờ hơn. Vài mẹo dậy dễ hơn: đặt điện thoại xa giường để phải đứng lên mới tắt được chuông, và đặt một giờ báo thức thật thay vì ba giờ cách nhau năm phút. Dậy rồi thì kéo rèm, uống một ly nước, đi lại vài phút. Giữ giờ thức gần như nhau cả ngày thường lẫn cuối tuần, cơ thể sẽ quen dậy trước cả chuông. Và đừng quyết định chuyện gì quan trọng hay lái xe đường dài ngay trong mấy phút đầu sau khi tỉnh. Lúc ấy phần não suy xét của mình chưa đi làm. Vậy cảm giác mụ mị buổi sáng không phải do lười, mà là bộ não đang khởi động. Cho nó đủ giấc và một chút nắng là được. Tập sau, mình lại hỏi một câu vì sao khác.