Vì sao lên núi cao lại hụt hơi, còn gói bim bim mang theo thì phồng căng như quả bóng?

Leo dốc ở độ cao gần ba nghìn mét, đi vài chục bước đã phải dừng thở hổn hển, tim đập thình thịch. Mở ba lô ra, gói bim bim mua dưới chân núi đã phồng căng như sắp nổ. Hai chuyện này có chung một lý do. Người ta hay nói trên cao thiếu ô xi. Thật ra ô xi vẫn chiếm khoảng hai mươi mốt phần trăm không khí, ở chân núi hay trên đỉnh đều thế. Cái thay đổi là áp suất. Càng lên cao, lớp không khí đè bên trên càng mỏng, không khí loãng ra. Mỗi hơi hít vào vẫn đầy phổi, nhưng chứa ít phân tử ô xi hơn. Ở độ cao ba nghìn mét, ngang đỉnh Fansipan, áp suất chỉ còn chừng bảy phần mười so với mặt biển. Trên đỉnh Everest gần chín nghìn mét, chỉ còn khoảng một phần ba. Gói bim bim được hàn kín ở nhà máy dưới thấp, bên trong là không khí ở áp suất ấy. Lên núi, không khí bên ngoài đẩy vào yếu đi, khí trong gói nở ra, căng phồng. Ngược lại, uống dở chai nước trên đỉnh rồi vặn chặt nắp mang xuống, tới chân núi chai sẽ bẹp lại. Đôi tai ù đi lúc lên xuống dốc cũng cùng lý do, nuốt nước bọt hay ngáp sẽ giúp tai cân lại. Thiếu ô xi trong máu, cơ thể phản ứng ngay: thở nhanh hơn, sâu hơn, tim đập nhanh hơn để đưa máu đi nhiều vòng hơn. Ở lại vài ngày, thận bắt đầu tiết một hóc môn ra lệnh cho tuỷ xương làm thêm hồng cầu, những chiếc xe chở ô xi. Đó là lý do nhiều vận động viên lên vùng cao tập luyện trước các giải lớn. Lên quá nhanh thì dễ bị say độ cao, thường gặp từ khoảng hai nghìn rưỡi mét: đau đầu, buồn nôn, mệt rã rời, đêm khó ngủ. Nó không chừa người khoẻ hay người yếu. Cáp treo có thể đưa người lên gần ba nghìn mét chỉ trong hơn hai mươi phút, nên có người vừa bước ra đã choáng váng. Lên tới nơi nên đi chậm, đừng vội leo bậc, uống đủ nước. Dân leo núi có câu: leo cao, ngủ thấp. Ban ngày lên cao rồi quay xuống thấp hơn để ngủ, mỗi ngày nâng độ cao ngủ lên một ít, cho cơ thể kịp thích nghi. Nếu đau đầu dữ dội, khó thở cả khi ngồi nghỉ, đi loạng choạng hay lú lẫn, đó là dấu hiệu nặng. Cách chữa tốt nhất là xuống thấp ngay, không cố leo tiếp. Người Tây Tạng sống quanh năm ở độ cao bốn nghìn mét lại không bị như vậy. Các nhà khoa học tìm thấy ở họ những biến đổi gen giúp cơ thể dùng ô xi hiệu quả mà không cần làm thêm quá nhiều hồng cầu. Vậy lần tới gói bim bim phồng trong ba lô, đó là lời nhắc: mình đang ở chỗ không khí loãng, đi chậm lại một chút. Tập sau, mình lại hỏi một câu vì sao khác.