Vì sao ngồi tàu nhìn ra cửa sổ, hàng cây sát đường vụt qua mà ngọn núi xa cứ đứng yên?

Ngồi tàu nhìn ra cửa sổ, cột điện sát đường ray vụt qua như tên bắn, còn ngọn núi đằng xa thì cứ đứng yên như bức tranh. Tàu chỉ chạy một tốc độ, sao cảnh lại chạy hai kiểu? Thử để ý đá dăm ngay cạnh đường ray: nó nhoè thành một vệt, mắt không bắt kịp. Hàng cây cách vài chục mét thì trôi qua vừa phải, đủ để đếm từng cây. Bí mật nằm ở góc nhìn. Mắt không đo vật đi được bao nhiêu mét, mà đo nó quét ngang tầm nhìn nhanh cỡ nào, tức là góc nhìn thay đổi bao nhiêu mỗi giây. Tàu chạy sáu mươi cây số một giờ, mỗi giây đi chừng mười bảy mét. Cái cột cách mười mét quét qua gần một góc vuông chỉ trong một giây. Ngọn núi cách mười cây số thì nhích chưa tới một phần mười độ. Núi xa thật ra cũng lùi về sau đúng bằng tốc độ tàu. Nhưng nó xa quá, góc nhìn gần như không đổi, nên trông như đứng yên. Hiện tượng này gọi là thị sai chuyển động. Não dùng nó để đoán khoảng cách mà mình chẳng hề hay biết: thứ gì trôi nhanh là ở gần, trôi chậm là ở xa. Nhìn kỹ còn thấy một điều lạ. Nếu dán mắt vào một cái cây ở giữa cánh đồng, những thứ gần hơn trôi về phía sau, còn những thứ xa hơn lại như đang chạy cùng chiều với tàu. Đó cũng là lý do mặt trăng cứ như đi theo mình. Trăng cách Trái Đất khoảng ba trăm tám mươi tư nghìn cây số. Đi cả trăm cây số, góc nhìn tới trăng nhích chưa tới hai phần trăm độ. Cây cối, nhà cửa hai bên đều lùi lại, riêng trăng vẫn nằm nguyên chỗ cũ trong khung cửa. Não kết luận: trăng đang chạy theo. Trẻ con hỏi câu này từ bao đời nay. Còn một cú lừa quen thuộc nữa. Tàu mình đang đứng ở ga, đoàn tàu bên cạnh lăn bánh, và mình chắc mẩm tàu mình đang chạy. Khi gần hết khung nhìn cùng trôi đi, não mặc định chính mình mới là người chuyển động. Các nhà thiên văn dùng đúng mẹo thị sai để đo các vì sao. Họ nhìn một ngôi sao từ hai đầu quỹ đạo Trái Đất, cách nhau sáu tháng, rồi đo xem nó xê dịch bao nhiêu so với những sao xa hơn. Năm một nghìn tám trăm ba mươi tám, nhà thiên văn Đức Friedrich Bessel lần đầu đo được khoảng cách tới một ngôi sao theo cách đó: sao sáu mươi mốt Thiên Nga, xa chừng mười một năm ánh sáng. Lần tới đi tàu, thử nhìn một cái cây giữa cánh đồng và xem mọi thứ xoay quanh nó. Tập sau: vì sao bật công tắc là đèn sáng ngay, dù điện tử trong dây đi chậm hơn con kiến.