Vì sao sách cũ ngả vàng từ mép giấy vào, và mùi sách cũ thơm thơm là mùi gì?

Lôi cuốn sách thời đi học từ đáy tủ ra, trang giấy đã ngả màu trà sữa, mép giấy vàng sậm hơn giữa trang. Đưa lên mũi là một mùi thơm khó tả, hơi ngọt, hơi khói. Hai điều ấy đến từ cùng một chỗ. Giấy làm từ sợi gỗ. Gỗ có hai thành phần chính: sợi xen lu lô trắng, và lignin, chất keo tự nhiên gắn các sợi lại, giúp thân cây đứng thẳng. Lignin là thủ phạm chính của màu vàng. Gặp ánh sáng và ô xi trong không khí, nó bị ô xi hoá dần, sinh ra những chất có màu vàng nâu. Giấy báo rẻ tiền giữ lại nhiều lignin nhất, nên một tờ báo để ngoài nắng vài hôm đã vàng. Giấy in sách tốt được tẩy bớt lignin nên trắng lâu hơn nhiều. Mép giấy vàng trước vì đó là phần chạm không khí, ánh sáng và bụi tay nhiều nhất. Lật vào giữa trang, giữa cuốn, giấy vẫn còn sáng màu hơn. Thủ phạm thứ hai là axit. Từ thế kỷ mười chín tới những năm một nghìn chín trăm tám mươi, phần lớn giấy được hồ bằng phèn chua, để lại chút axit trong giấy. Năm tháng trôi, axit cắt dần sợi giấy, khiến giấy giòn, gập là gãy. Những đốm nâu lấm tấm như vết tàn nhang trên trang sách cũ thường do nấm mốc trong không khí ẩm, hoặc do những mẩu kim loại li ti lẫn trong giấy bị gỉ. Còn mùi sách cũ? Khi xen lu lô và lignin phân huỷ chậm, chúng nhả ra hàng trăm chất bay hơi. Trong đó có vanillin, chính là mùi vani, và benzaldehyde, mùi giống hạnh nhân. Các nhà nghiên cứu bảo tồn ở Luân Đôn còn thử ngửi khí bay ra từ sách để đoán sách đang lão hoá nhanh hay chậm, khỏi phải cắt một mẩu giấy nào. Sách mới thì có mùi khác hẳn: mùi mực in, mùi keo gáy, mùi hoá chất xử lý giấy, sắc và tươi hơn. Từ cuối thế kỷ hai mươi, giấy không axit dần phổ biến, có thêm chất kiềm để trung hoà, dùng cho sách và tài liệu cần giữ hàng trăm năm. Giấy dó của Việt Nam làm từ vỏ cây dó, không axit, nên có những bản in vẫn bền tới hôm nay. Muốn giữ sách lâu: để xa chỗ nắng chiếu thẳng, tránh góc nhà ẩm, đừng bọc kín trong túi ni lông vì hơi ẩm bị nhốt lại. Sách nên đứng thẳng trên kệ, không nghiêng đổ. Mùa nồm thì mở tủ sách cho thoáng vào ngày khô ráo, hoặc đặt một gói hút ẩm. Thấy đốm mốc thì lau nhẹ bằng khăn khô và hong sách ở chỗ thoáng, đừng phơi nắng gắt. Vậy màu vàng và mùi thơm của cuốn sách cũ là dấu vết của gỗ đang chầm chậm già đi cùng mình. Tập sau, mình lại hỏi một câu vì sao khác.