Vì sao thân cây có vòng tuổi, đếm vòng có đúng tuổi cây không, và vân gỗ từ đâu ra?

Cưa ngang một gốc cây, ta thấy những vòng tròn đồng tâm như vân tay. Người ta bảo đếm vòng là biết tuổi cây. Đúng, nhưng chỉ với một số cây. Và chính những vòng ấy làm nên vân trên mặt bàn gỗ nhà mình. Thân cây không lớn từ bên trong ra. Ngay dưới lớp vỏ có một lớp tế bào mỏng như tờ giấy, gọi là tượng tầng. Mỗi năm nó đắp thêm một lớp gỗ mới, bọc ra ngoài lớp cũ. Ở xứ có bốn mùa, mùa xuân cây lớn nhanh, đắp những tế bào to, thành lớp gỗ sáng màu. Cuối hè sang thu, cây lớn chậm lại, tế bào nhỏ và chắc, thành lớp gỗ sẫm. Một sáng một sẫm là một năm. Năm mưa thuận, vòng gỗ dày. Năm hạn hán, vòng gỗ mỏng dính. Nhờ vậy các nhà khoa học đọc được thời tiết của hàng nghìn năm trước, chỉ từ những thớ gỗ cũ. Ghép vòng gỗ của cây đang sống với gỗ trong nhà cổ, gỗ vùi dưới đầm lầy, người ta đã dựng được một cuốn lịch vòng gỗ kéo dài hơn mười hai nghìn năm. Ở nước mình thì khác. Khí hậu nóng ẩm quanh năm, nhiều loài cây lớn đều đặn nên vòng gỗ mờ, thậm chí không có. Có cây lại một năm hai vòng theo mùa mưa, mùa khô. Đếm vòng đoán tuổi những cây ấy rất dễ sai. Nhìn kỹ mặt cắt, phần giữa thường sẫm màu hơn phần ngoài. Phần ngoài là dác gỗ, vẫn còn dẫn nước. Phần giữa là lõi, gỗ già đã ngừng sống và thấm đầy nhựa, dầu, nên bền và ít mối mọt hơn. Vậy vân gỗ từ đâu ra? Chính là những vòng năm ấy, lộ ra khi khúc gỗ tròn được xẻ thành tấm ván phẳng. Xẻ song song với một mặt khúc gỗ, lưỡi cưa cắt chéo qua các vòng năm. Mặt ván hiện những đường cong chồng lên nhau như dãy núi, thợ mộc gọi là vân núi. Xẻ xuyên tâm, từ ngoài vỏ hướng vào lõi, các vòng năm hiện thành những sọc thẳng song song, gọi là vân sọc. Ván kiểu này ít cong vênh hơn, nhưng tốn gỗ hơn. Những đốm tròn sẫm màu trên mặt ván là mắt gỗ, dấu vết của một cành cây năm xưa, bị thân cây lớn dần bọc vào bên trong. Gỗ còn thở theo trời. Mùa nồm, gỗ hút ẩm và nở ra theo chiều ngang thớ nhiều hơn hẳn chiều dọc. Cánh cửa gỗ kẹt cứng mùa mưa rồi tự êm lại mùa khô là vì vậy. Lần tới vuốt tay trên mặt bàn gỗ, hãy nhớ mỗi đường vân là một mùa mưa nắng cái cây từng trải qua. Tập sau, mình lại hỏi một câu vì sao khác.